W centrum Warszawy, 8 marca 1968 r. na dziedzi\u0144cu miejscowego uniwersytetu dosz\u0142o do wiecu protestacyjnego z udzia\u0142em kilku tysi\u0119cy student\u00f3w. Jego brutalne spacyfikowanie przez si\u0142y porz\u0105dkowe PRL da\u0142o pocz\u0105tek wydarze\u0144 marcowych 1968 r. Protest obj\u0105\u0142 tak\u017ce inne polskie miasta. Jedn\u0105 z jego konsekwencji by\u0142a wzmo\u017cona nagonka antysemicka rozp\u0119tana przez w\u0142adze komunistyczne, zako\u0144czona emigracj\u0105 tysi\u0119cy polskich \u017byd\u00f3w. Antysemityzm pa\u0144stwowy wyra\u017anie da\u0142 o sobie zna\u0107 ju\u017c rok wcze\u015bniej, gdy W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka w swoim przem\u00f3wieniu publicznym stwierdzi\u0142, \u017ce \u017bydzi zamieszkuj\u0105cy w Polsce dzia\u0142ali na jej szkod\u0119.<\/b><\/p>\n
W latach 60-tych XX wieku w komunistycznej Polsce narasta\u0142 ferment polityczny. By\u0142 on pok\u0142osiem coraz bardziej represyjnej polityki w\u0142adz wobec spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego. Pocz\u0105tkowo nic nie zapowiada\u0142o tych niekorzystnych zmian \u2013 wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce \u00a0 I sekretarz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka (1905-1982), kt\u00f3ry\u00a0 doszed\u0142 do w\u0142adzy w 1956 r. zmierza\u0142 w kierunku liberalizacji \u017cycia polityczno-spo\u0142ecznego. Z\u0142agodzi\u0142 m.in. stosunek w\u0142adz PRL do Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego, czego dowodem by\u0142o uwolnienie prymasa Polski ks. kardyna\u0142a Stefana Wyszy\u0144skiego. Doprowadzi\u0142 tak\u017ce do zwolnienia z wi\u0119zie\u0144 osadzonych z przyczyn politycznych. Jednak okres ten nazwany przez poet\u0119 Tadeusza R\u00f3\u017cewicza \u201ema\u0142\u0105 stabilizacj\u0105\u201d nie trwa\u0142 d\u0142ugo.\u00a0<\/span><\/p>\n Wkr\u00f3tce nast\u0105pi\u0142o wzmocnienie cenzury, policja polityczna \u2013 S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa (SB) zacz\u0119\u0142a z powrotem odgrywa\u0107 kluczow\u0105 rol\u0119. W reakcji na komunistyczn\u0105 polityk\u0119 kulturaln\u0105, w marcu 1964 r. grupa polskich pisarzy i intelektualist\u00f3w wyrazi\u0142a sw\u00f3j sprzeciw wobec narastaj\u0105cej cenzury \u2013 kt\u00f3ry znany jest jako List 34. Jego tre\u015b\u0107 kolportowano w spo\u0142ecze\u0144stwie i przekazano za granic\u0119. W\u0142adze odpowiedzia\u0142y represjami wobec sygnatariuszy Listu poprzez m.in. zakaz druku ich publikacji.\u00a0<\/span><\/p>\n Na nowo rozgorza\u0142a r\u00f3wnie\u017c walka z Ko\u015bcio\u0142em Katolickim, przejawem czego by\u0142o m.in. rozpocz\u0119cie kompleksowej inwigilacji wszystkich os\u00f3b duchownych przez funkcjonariuszy bezpiecze\u0144stwa. Ponadto w\u0142adza od 1966 r. zacz\u0119\u0142a rywalizowa\u0107 z przedstawicielami Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w zwi\u0105zku obchodami 1000-letniej rocznicy chrztu Polski, kt\u00f3ra dla komunist\u00f3w okaza\u0142a si\u0119 niewygodna. Chcieli oni bowiem celebrowa\u0107 wy\u0142\u0105cznie tysi\u0105clecie istnienia pa\u0144stwowo\u015bci polskiej.\u00a0<\/span><\/p>\n W tym czasie kluczowe zmiany zachodzi\u0142y w samym aparacie w\u0142adzy.\u00a0 Dosz\u0142o\u00a0 do powstania nieformalnej\u00a0 grupy skupionej wok\u00f3\u0142 \u00f3wczesnego wiceministra spraw wewn\u0119trznych Mieczys\u0142awa Moczara, okre\u015blanej \u201epartyzantami\u201d, z uwagi na ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 w komunistycznym ruchu oporu w czasie II wojny \u015bwiatowej. Dzia\u0142a\u0142a ona na rzecz\u00a0 wycofania poparcia w\u0142adz sowieckich dla Gomu\u0142ki. W swoich wyst\u0105pieniach \u201epartyzanci\u201d pos\u0142ugiwali si\u0119 retoryk\u0105 komunistyczn\u0105 o mocnych wyd\u017awi\u0119kach antyinteligenckich oraz nacjonalistycznych, w tym domagaj\u0105c si\u0119 usuni\u0119cia z kluczowych stanowisk pa\u0144stwowych os\u00f3b pochodzenia \u017cydowskiego. Jednocze\u015bnie has\u0142a antysemickie zosta\u0142y r\u00f3wnie\u017c podniesione przez samego Gomu\u0142k\u0119, kt\u00f3re nabra\u0142y szczeg\u00f3lnego znaczenia po\u00a0 zerwaniu przez komunistyczne w\u0142adze Polski \u015bladem Zwi\u0105zku Sowieckiego stosunk\u00f3w dyplomatycznych z Izraelem w reakcji na tzw. \u201ewojn\u0119 sze\u015bciodniow\u0105\u201d. Posuni\u0119cia te oznacza\u0142y, \u017ce rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 otwarta walka frakcyjna w \u0142onie partii komunistycznej, a jej ofiarami mia\u0142y pa\u015b\u0107 osoby narodowo\u015bci \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n Iskr\u0105 zapaln\u0105, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do wydarze\u0144 marcowych 1968 r., okaza\u0142 si\u0119 wybuch protest\u00f3w studenckich w zwi\u0105zku ze spraw\u0105 przedstawienia teatralnego pt. \u201eDziady\u201d Adama Mickiewicza, wybitnego polskiego wieszcza narodowego, tworz\u0105cego w okresie romantyzmu.\u00a0<\/span><\/p>\n Premiera \u201eDziad\u00f3w\u201d mia\u0142a miejsce w sobot\u0119 25 listopada 1967 r. na deskach Teatru Narodowego w Warszawie. Re\u017cyserem sztuki by\u0142 Kazimierz Dejmek, \u00f3wczesny dyrektor tej plac\u00f3wki kulturalnej. Sama inscenizacja wpisywa\u0142a si\u0119 w obchody 50. rocznicy rewolucji pa\u017adziernikowej z 1917 r., dzi\u0119ki kt\u00f3rej komuni\u015bci zdobyli w\u0142adz\u0119 w Rosji. Spektakl cieszy\u0142 si\u0119 ogromn\u0105 popularno\u015bci\u0105 i by\u0142 entuzjastycznie przyjmowany przez wielu widz\u00f3w. Publiczno\u015b\u0107 \u017cywo reagowa\u0142a na pojawiaj\u0105ce si\u0119 w przedstawieniu antycarskie w\u0105tki, na r\u00f3\u017cne sposoby demonstruj\u0105c swoje antyrosyjskie, a w domy\u015ble tak\u017ce antykomunistyczne nastawienie. To nie spodoba\u0142o si\u0119 aparatowi w\u0142adzy PRL.\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n W reakcji na spontaniczne zachowanie publiczno\u015bci w\u0142adza komunistyczna,\u00a0 ograniczy\u0142a liczb\u0119 przedstawie\u0144 do jednego tygodniowo. Mimo to Dejmek 21 grudnia 1967 r. zosta\u0142 wezwany na rozmow\u0119 przez w\u0142adze partii komunistycznej.\u00a0 W jej imieniu przed re\u017cyserem wyst\u0105pi\u0142 \u00a0 Wincenty Kra\u015bko, kt\u00f3ry w\u00f3wczas kierowa\u0142 Wydzia\u0142em Kultury PZPR. O\u015bwiadczy\u0142, \u017ce przedstawienie by\u0142o \u201eantyrosyjskie, antyradzieckie i religianckie\u201d, a sam W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka mia\u0142 je okre\u015bli\u0107 mianem \u201eno\u017ca [wbitego] w plecy przyja\u017ani polsko-radzieckiej\u201d.\u00a0<\/span><\/p>\n W po\u0142owie stycznia 1968 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki powiadomi\u0142o dyrekcj\u0119 Teatru Narodowego, \u017ce \u201eDziady\u201d mog\u0105 by\u0107 grane tylko do ko\u0144ca miesi\u0105ca. Na ostatnim przedstawieniu 30 stycznia 1968 r. zebra\u0142y si\u0119 t\u0142umy, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych przewa\u017cali studenci warszawskich uczelni. W jego trakcie z widowni pada\u0142y krzyki \u201eNiepodleg\u0142o\u015b\u0107 bez cenzury\u201d, \u201eChcemy \u00bbDziad\u00f3w\u00ab\u201d, skandowano te\u017c nazwisko re\u017cysera. Po spektaklu uformowa\u0142 si\u0119 poch\u00f3d, kt\u00f3ry ruszy\u0142 pod pomnik Adama Mickiewicza, znajduj\u0105cy si\u0119 przy Krakowskim Przedmie\u015bciu w Warszawie. Tam si\u0142y porz\u0105dkowe podj\u0119\u0142y interwencj\u0119, zatrzymuj\u0105c ponad 30 os\u00f3b. Protestuj\u0105cy przygotowali r\u00f3wnie\u017c petycj\u0119 z \u017c\u0105daniem przywr\u00f3cenia \u201eDziad\u00f3w\u201d. Wkr\u00f3tce w tym \u017c\u0105daniu zostali\u00a0 wsparci przez tw\u00f3rc\u00f3w skupionych w oddziale warszawskim Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich.\u00a0<\/span><\/p>\n Na pocz\u0105tku marca sytuacj\u0105 zaogni\u0142a si\u0119 w wyniku usuni\u0119cia z Uniwersytetu Warszawskiego dw\u00f3ch student\u00f3w Adama Michnika i Henryka Szlajfera za uczestnictwo w prote\u015bcie z 30 stycznia oraz za informowanie o nim zagranicznych dziennikarzy. W odpowiedzi \u015brodowisko studenckie zorganizowa\u0142o 8 marca wiec protestacyjny na uniwersytecie, w kt\u00f3rym wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 kilka tysi\u0119cy os\u00f3b. Protestuj\u0105cy ponownie domagali si\u0119 wznowienia wystawiania \u201eDziad\u00f3w\u201d, przywr\u00f3cenia wyrzuconych z uczelni oraz zaprzestania represji wzgl\u0119dem uczestnik\u00f3w marszu z 30 stycznia 1968 r.\u00a0<\/span><\/p>\n W okolicach uczelni pojawi\u0142y si\u0119 odzia\u0142y milicji, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142y brutaln\u0105 pacyfikacj\u0119 i zatrzymania. Nast\u0119pnego dnia solidarno\u015bciowy protest rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 na Politechnice Warszawskiej. R\u00f3wnie\u017c w innych akademickich o\u015brodkach w Polsce (Krak\u00f3w, Lublin, Wroc\u0142aw, Pozna\u0144 i inne)\u00a0 wybuch\u0142y strajki studenckie. Wsz\u0119dzie by\u0142y one brutalnie t\u0142umione przez si\u0142y porz\u0105dkowe. W\u0142adze rozpocz\u0119\u0142y represje wobec zatrzymanych. W ca\u0142ym kraju kilka tysi\u0119cy student\u00f3w zosta\u0142o relegowanych z uczelni, a kilkuset zosta\u0142o s\u0105downie skazanych.<\/span><\/p>\n W\u0142adze komunistyczne zacz\u0119\u0142y organizowa\u0107 wyre\u017cyserowane wiece poparcia, kt\u00f3re\u00a0 pot\u0119pia\u0142y wyst\u0105pienia studenckie. Z kolei W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, przemawiaj\u0105c 19 marca 1968 r., podkre\u015bli\u0142\u00a0 niedopuszczalno\u015b\u0107 antyradzieckich wyst\u0105pie\u0144 w trakcie przedstawie\u0144 \u201eDziad\u00f3w\u201d, jak r\u00f3wnie\u017c ostro skrytykowa\u0142 protesty studenckie, akcentuj\u0105c \u017cydowskie pochodzenie ich inicjator\u00f3w, co wzmocni\u0142o nastawienie antysemickie w szeregach partii komunistycznej.\u00a0<\/span><\/p>\n Jednym ze skutk\u00f3w tej komunistycznej nagonki by\u0142a fala emigracji z Polski ludno\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142o oko\u0142o 15 tys. os\u00f3b. W\u015br\u00f3d nich znale\u017ali si\u0119 przedstawiciele \u015bwiata nauki, kultury, dziennikarze, ale r\u00f3wnie\u017c oko\u0142o 200 by\u0142ych funkcjonariuszy cywilnych i wojskowych organ\u00f3w bezpiecze\u0144stwa odpowiedzialnych za represje polityczne w okresie stalinowskim, w tym by\u0142y komunistyczny s\u0119dzia wojskowy Stefan Michnik \u2013 przyrodni brat Adama.<\/span><\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W centrum Warszawy, 8 marca 1968 r. na dziedzi\u0144cu miejscowego uniwersytetu dosz\u0142o do wiecu protestacyjnego z udzia\u0142em kilku tysi\u0119cy student\u00f3w. Jego brutalne spacyfikowanie przez si\u0142y porz\u0105dkowe PRL da\u0142o pocz\u0105tek wydarze\u0144…<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":42972,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"footnotes":""},"categories":[46],"tags":[],"class_list":["post-42971","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"yoast_head":"\n