Wszechstronny artysta \u2013 pisarz, grafik, malarz i krytyk literacki \u2013 Brunon Schulz (1892-1942) b\u0119dzie na mocy uchwa\u0142y Senatu Rzeczypospolitej Polskiej patronem 2022 roku. Decyzja ta podyktowana zosta\u0142a zbli\u017caj\u0105cymi si\u0119 obchodami 130. rocznicy urodzin tego tw\u00f3rcy i zarazem\u00a0 80. rocznic\u0105 jego tragicznej \u015bmierci w okupowanym przez Niemc\u00f3w Drohobyczu.<\/p>\n
Dzi\u015b znajomo\u015b\u0107 tw\u00f3rczo\u015bci Schulza wykracza daleko poza Izrael, Polsk\u0119 czy Ukrain\u0119, a jego opowiadania przet\u0142umaczono na 45 j\u0119zyk\u00f3w, w tym ostatnio na j\u0119zyk chi\u0144ski, turecki, esto\u0144ski, alba\u0144ski, grecki i wietnamski. Chocia\u017c jest\u00a0 autorem zaledwie dw\u00f3ch zbior\u00f3w opowiada\u0144 (Sklepy cynamonowe<\/i> oraz Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>), a ponadto szeregu odr\u0119bnych esej\u00f3w i recenzji, to ich warto\u015b\u0107, mimo niewielkiej obj\u0119to\u015bciowo spu\u015bcizny, oceniana jest bardzo wysoko, wzbudzaj\u0105c na \u015bwiecie zachwyt.<\/p>\n
Bruno Schulz, \u017byd z polskiego Drohobycza, miasteczka, kt\u00f3re obecnie le\u017cy na Ukrainie, jest okre\u015blany „mistrzem s\u0142owa polskiego”, jak mo\u017cemy przeczyta\u0107 na tablicy pami\u0105tkowej umieszczonej na jego domu. Wywodzi\u0142 si\u0119 z kr\u0119g\u00f3w \u017cydowskiej inteligencji spod Lwowa, wychowanej w kulcie monarchii austro-w\u0119gierskiej, a jednocze\u015bnie zasymilowanej z kultur\u0105 polsk\u0105 i zaanga\u017cowanej w dzia\u0142ania \u015brodowiska kulturalnego II Rzeczypospolitej.<\/p>\n
Schulz by\u0142 jednym z najlepszych uczni\u00f3w w drohobyckim C.K. Gimnazjum im Franciszka J\u00f3zefa. Jego edukacja w tej plac\u00f3wce zako\u0144czy\u0142a si\u0119 zdan\u0105 w 1910 r. matur\u0105 z wyr\u00f3\u017cnieniem. Jako kierunek studi\u00f3w wybra\u0142 architektur\u0119 na Politechnice Lwowskiej, jednak w trakcie studi\u00f3w ci\u0119\u017cko zachorowa\u0142 na serce i p\u0142uca, w wyniku czego musia\u0142 je przerwa\u0107 i wr\u00f3ci\u0142 na sta\u0142e do Drohobycza. Od 1918 r. pisarz nale\u017ca\u0142 do miejscowej \u017cydowsko-polskiej grupy tw\u00f3rc\u00f3w \u201eKalleia\u201d (\u201eRzeczy pi\u0119kne\u201d), skupiaj\u0105cej inteligencj\u0119 o zainteresowaniach artystycznych. Du\u017co czyta\u0142, g\u0142\u00f3wnie literatur\u0119 pi\u0119kn\u0105 i ksi\u0105\u017cki z dziedziny nauk \u015bcis\u0142ych \u2013 fizyki oraz matematyki. By\u0142 samoukiem. Wykonywa\u0142 tak\u017ce grafiki rzadko stosowan\u0105 technik\u0105 clich\u00e9-verre.<\/p>\n
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cycia sp\u0119dza\u0142 w ukochanym Drohobyczu, kt\u00f3ry utrwali\u0142 na kartach swoich opowiada\u0144, rysunk\u00f3w i obraz\u00f3w. Odby\u0142 jednak kilka podr\u00f3\u017cy do Niemiec, w tym jedn\u0105 do Pary\u017ca. Pobyt w stolicy monarchii austro-w\u0119gierskiej i wizyty w europejskich muzeach sztuki zaowocowa\u0142y znakomit\u0105 znajomo\u015bci\u0105 dzie\u0142 wielkich starych mistrz\u00f3w, np. Albrechta D\u00fcrera, Tycjana, Correggia, Claude Lorraina, Diego Velazqueza czy Rembrandta. Inspiracje dzie\u0142ami mistrz\u00f3w baroku i klasycyzmu, ale r\u00f3wnie\u017c XIX-wiecznych tw\u00f3rc\u00f3w jak Francisco Goya, dostrze\u017cemy w pracach plastycznych Schulza oraz w poetyckich, pi\u0119knych opisach wn\u0119trz, przyrody i innych element\u00f3w \u015bwiata, kt\u00f3re opisa\u0142 w opowiadaniach. O jego szerokich horyzontach \u015bwiadczy te\u017c to, \u017ce utrzymywa\u0142 kontakty ze znanym niemieckim pisarzem Tomaszem Mannem i przedstawicielami awangardy literatury polskiej, m.in. przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z Witoldem Gombrowiczem (1904-1969), Stanis\u0142awem Ignacym Witkacym (1885-1939) i Zofi\u0105 Na\u0142kowsk\u0105 (1884-1954), ale nie zdoby\u0142 wi\u0119kszego uznania za \u017cycia, g\u0142\u00f3wnie z powodu swojej nie\u015bmia\u0142o\u015bci i skrytej osobowo\u015bci.<\/p>\n
Na czym polega fenomen tw\u00f3rczo\u015bci Schulza? \u2013 to pytanie zadawa\u0142o sobie wielu. Jak zauwa\u017cy\u0142 Tomasz W\u00f3jcik, znamienity badacz Schulza, istnieje „jaskrawa dysproporcja pomi\u0119dzy obj\u0119to\u015bci\u0105 tego dzie\u0142a [ca\u0142ej jego tw\u00f3rczo\u015bci \u2013 przyp. red.] a jego pojemno\u015bci\u0105 znaczeniow\u0105, ideow\u0105, \u015bwiatopogl\u0105dow\u0105, filozoficzn\u0105. Kryje w sobie po prostu ogromny potencja\u0142 poznawczy, mo\u017cna si\u0119 nawet dziwi\u0107, \u017ce ci\u0105gle niewyczerpany”.<\/p>\n
Charakterystyczny jest te\u017c j\u0119zyk prozy Schulza: niebywale bogaty, poetycki, pe\u0142en archaizm\u00f3w, jakby\u00a0odkrywa\u0142 na nowo pierwotne znaczenie s\u0142\u00f3w. Przedstawione w jego opowiadaniach historie wpisuj\u0105 si\u0119 w porz\u0105dek mityczny,\u00a0nosz\u0105 cechy uniwersalne.\u00a0Mimo, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 swego \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 w prowincjonalnym Drohobyczu, Schulz uczyni\u0142 ze swego najbli\u017cszego otoczenia, swojej rodziny i rodzinnego miasteczka, swoiste uniwersum. Stosuj\u0105c oryginaln\u0105 technik\u0119 mityzacji rzeczywisto\u015bci<\/i> podni\u00f3s\u0142 ten ma\u0142y \u015bwiat, kt\u00f3ry widzia\u0142 na co dzie\u0144, do rangi centrum \u015bwiata, w kt\u00f3rym \u2013\u00a0 dzi\u0119ki niezwyk\u0142ej wyobra\u017ani \u2013 dzia\u0107 si\u0119 mia\u0142y wydarzenia niezwyk\u0142e, fantastyczne i donios\u0142e.<\/p>\n
„Legenda jest organem ujmowania wielko\u015bci, jest reakcj\u0105 ducha ludzkiego na wielko\u015b\u0107.\u00a0Gdy chodzi o ludzi zwyk\u0142ej miary i zwyczajne dzieje, wystarcza psychologia, pragmatyzm, realistyczne metody historii. Tym kluczem otwieramy dzie\u0144 codzienny i wielu uwa\u017ca, \u017ce otwiera on wszystko\u201d\u00a0\u2013 czytamy w eseju Schulza z 1935 roku ku czci marsza\u0142ka Polski J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego (1865-1935).\u00a0Schulz, niczym posta\u0107 Fl\u00e2neura z \u201ePasa\u017cy\u201d Waltera Benjamina, przemierza\u0142 \u015bcie\u017cki nie tylko prowincjonalnego sztetla, ale ca\u0142ej monumentalnej kultury europejskiej. Czyni\u0142 to w wyobra\u017ani, u pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku, tragicznego stulecia wojen i rewolucji.\u00a0Syn \u017cydowskiego kupca tkanin, niezwyk\u0142y erudyta, w inspiracji dawn\u0105 kultur\u0105 i sztuk\u0105\u00a0odnajdywa\u0142\u00a0ucieczk\u0119 od monotonnej codzienno\u015bci miasteczka i rodzinnych k\u0142opot\u00f3w finansowych po \u015bmierci ojca, Jakuba Schulza, i brata, Izydora Schulza.\u00a0W swojej tw\u00f3rczo\u015bci tworzy\u0142 rodzaj twierdzy kultury, kt\u00f3ra nie by\u0142a przestarza\u0142a, ale stanowi\u0142a wiecznie \u017cywy, fascynuj\u0105cy skarbiec pami\u0119ci indywidualnej i zbiorowej, oparty nie tylko na tradycji \u017cydowskiej, ale tak\u017ce tradycji i sztuce europejskiej.<\/p>\n
Wybuch drugiej wojny \u015bwiatowej nie przerwa\u0142 zainteresowa\u0144 tw\u00f3rczych Schulza. Prawdopodobnie w\u00f3wczas, tj. oko\u0142o 1941 r. uko\u0144czy\u0142 zaginion\u0105 powie\u015b\u0107 \u201eMesjasz\u201d. W lipcu tego roku, gdy wojska\u00a0III Rzeszy, ponownie wkroczy\u0142y do Drohobycza, niemiecki okupant szybko zacz\u0105\u0142 represjonowa\u0107 i prze\u015bladowa\u0107 \u017byd\u00f3w. Byli oni zmuszani do niewolniczej pracy, konfiskowano im mienie, zacz\u0119\u0142y si\u0119 tak\u017ce masowe mordy w okolicznych lasach. Utworzone zosta\u0142o\u00a0getto, do kt\u00f3rego trafi\u0142a rodzina Schulza, a on sam straci\u0142 prac\u0119 w szkole, poniewa\u017c plac\u00f3wki szkolne zosta\u0142y zamkni\u0119te. By m\u00f3c prze\u017cy\u0107, znalaz\u0142 zaj\u0119cie przy porz\u0105dkowaniu zbior\u00f3w ksi\u0105\u017ckowych zrabowanych przez Niemc\u00f3w. Dosta\u0142 si\u0119 tak\u017ce, jako osoba uzdolniona artystycznie, \u201epod opiek\u0119\u201d\u00a0Feliksa Landaua,\u00a0gestapowca, kt\u00f3ry osobi\u015bcie bra\u0142 udzia\u0142 w masowych egzekucjach \u017byd\u00f3w. Niemiec w zamian za pozorn\u0105 ochron\u0119 \u017cydowskiego tw\u00f3rcy wykorzystywa\u0142 talenty plastyczne Schulza do ozdabiania \u015bcian pokoju dzieci\u0119cego w swojej willi kompozycjami z bajek czy zdobienia wn\u0119trz kasyna gestapowskiego. Artysta by\u0142 Landauowi przydatny, ale nie m\u00f3g\u0142 czu\u0107 si\u0119 bezpiecznie. Woko\u0142o szala\u0142 terror \u2013 z r\u0105k Niemc\u00f3w gin\u0119li przyjaciele i znajomi pisarza. Dlatego Schulz obawia\u0142 si\u0119 o \u017cycie swoje i najbli\u017cszych, rozmy\u015blaj\u0105c nad ucieczk\u0105 z getta.<\/p>\n
Jego \u017cydowscy i polscy przyjaciele starali si\u0119 mu pom\u00f3c. Polskie \u015brodowisko literackie, w tym pisarka Zofia Na\u0142kowska, zorganizowa\u0142o fa\u0142szywe dokumenty dla niego, umo\u017cliwiaj\u0105ce mu ucieczk\u0119 z Drohobycza i ukrycie w Warszawie. W dniu 19 listopada 1942 roku mia\u0142 uda\u0107 si\u0119 do Warszawy. Nie zd\u0105\u017cy\u0142. Zgin\u0105\u0142 nied\u0142ugo przed planowanym wyjazdem, zastrzelony przez niemieckiego oficera oko\u0142o 100 metr\u00f3w od swego pierwszego domu rodzinnego przy Rynku. Przypuszcza si\u0119, \u017ce cia\u0142o pisarza zosta\u0142o z\u0142o\u017cone we wsp\u00f3lnej mogile, kt\u00f3rej po wojnie nie uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107.\u00a0Po II wojnie \u015bwiatowej w czasach Zwi\u0105zku Sowieckiego na miejscu cmentarza \u017cydowskiego wzniesiono osiedle blok\u00f3w mieszkalnych.<\/p>\n