{"id":22950,"date":"2022-07-02T17:14:05","date_gmt":"2022-07-02T15:14:05","guid":{"rendered":"https:\/\/dignitynews.eu\/?p=22950"},"modified":"2022-07-02T17:14:05","modified_gmt":"2022-07-02T15:14:05","slug":"rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/","title":{"rendered":"Rozkwit \u017cydowskiego drukarstwa i ksi\u0105\u017cki w dawnej Rzeczpospolitej"},"content":{"rendered":"
Pierwsz\u0105 w Krakowie licz\u0105c\u0105 si\u0119 uczelni\u0119 talmudyczn\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142 oko\u0142o 1503 r. Jakub Polak. Potrzeby \u017cydowskiego szkolnictwa i nauczania Talmudu spowodowa\u0142y rozw\u00f3j drukarstwa w dawnej Rzeczpospolitej, chocia\u017c jeszcze w drugiej po\u0142owie XVI w. egzemplarze Talmudu by\u0142y na ziemiach polskich prawdziw\u0105 rzadko\u015bci\u0105, a r\u0119kopisy albo druki posiadali tylko rektorzy jesziw.<\/strong><\/h5>\n

\u017bydzi polscy \u017cyli \u015bci\u015ble wed\u0142ug przepis\u00f3w rytualno-religijnych zawartych w Torze i Talmudzie, a autonomiczne s\u0105downictwo \u017cydowskie wydawa\u0142o wyroki w sprawach mi\u0119dzy \u017bydami na podstawie prawa talmudycznego. Wraz z rozwojem jesziw nast\u0105pi\u0142 w Rzeczpospolitej rozkwit literatury rabinicznej, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a tak\u017ce prace z filozofii religii, etyki, homiletyki i dydaktyki. Wyst\u0119powa\u0142a g\u0142\u00f3wnie w postaci komentarzy do Talmudu i kodeks\u00f3w talmudycznych. Ponadto pojawi\u0142y si\u0119 dzie\u0142a zwi\u0105zane z tzw. kaba\u0142\u0105 praktyczn\u0105.<\/p>\n

W 1534 r. w podkrakowskim Kazimierzu bracia Samuel, Aszer i Eljakim Helicowie, synowie Chaima z Halicza, za\u0142o\u017cyli pierwsz\u0105 \u017cydowsk\u0105 drukarni\u0119 na ziemiach polskich i wydali pierwsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 w j\u0119zyku \u017cydowskim \u2013 dzie\u0142o rabina Aszera Ancla Mirkewt Hamiszne, przeznaczone dla ojc\u00f3w rodzin do nauki hebrajskiego. Po trzech latach dzia\u0142alno\u015bci bracia przyj\u0119li chrzest i zlikwidowali drukarni\u0119 z uwagi na bojkot \u015brodowiska \u017cydowskiego.<\/p>\n

Oko\u0142o 1547 r. w Lublinie powsta\u0142a drukarnia Chaima Szachora, kt\u00f3ry wcze\u015bniej by\u0142 drukarzem w Pradze, Augsburgu, Ichenhausen, Heddernheim ko\u0142o Frankfurtu nad Menem. Inicjatywa mia\u0142a wielkie szanse powodzenia, poniewa\u017c w Lublinie nie tylko znajdowa\u0142a si\u0119 jedna z najlepszych i najbardziej znanych na terenie Polski jesziw, ale tak\u017ce odbywa\u0142y si\u0119 s\u0142ynne jarmarki na skal\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 i zje\u017cd\u017cali licznie \u017bydzi, kt\u00f3rzy ju\u017c od 1540 r. mieli tam r\u00f3wnie\u017c s\u0105d jarmarczny.<\/p>\n

W 1550 r. kr\u00f3l Zygmunt August udzieli\u0142 przywileju na otwarcie \u017cydowskiej drukarni w Lublinie Icchakowi ben Chaimowi i Josefowi ben Jakowowi Jakarowi, kt\u00f3rzy wydrukowali m.in. modlitewnik na ca\u0142y rok wed\u0142ug rytu aszkenazyjskiego. W nied\u0142ugim czasie do lubelskiej drukarni zosta\u0142 przywieziony nowy sprz\u0119t typograficzny z Pragi, kt\u00f3ry umo\u017cliwi\u0142 wyt\u0142oczenie w Lublinie pierwszego w Polsce wydania \u201eTalmudu babilo\u0144skiego\u201d w latach 1559-1577. Do czasu otwarcia w 1568 r. nowej i jako\u015bciowo lepszej oficyny \u017cydowskiej w Krakowie, kt\u00f3rej w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Icchak ben Aaron Prostic, przez kilkana\u015bcie lat Lublin stanowi\u0142 centrum \u017cydowskiego drukarstwa w Polsce. W latach 70. i 80. XVI w. wydano w Krakowie t\u0142umaczenia wybranych ksi\u0105g Starego Testamentu: w 1586 r. Ksi\u0119g\u0119 Izajasza i Psalmy w t\u0142umaczeniu Moj\u017cesza Stendala. W 1622 r. wydrukowano trzecie krakowskie wydanie najpoczytniejszej ksi\u0105\u017cki w \u00a0jidysz dla kobiet pt. Cene urene <\/em>\u00a0(Wyjd\u017acie i patrzcie<\/em>), napisanej przez rabina Jakuba Aszkenazego z Janowa.<\/p>\n

W okresie od 2. po\u0142owy XVI do po\u0142owy XVII w. w lubelskiej i krakowskiej drukarni ukaza\u0142y si\u0119 cztery edycje Talmudu oraz pojedyncze traktaty. Niema\u0142\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy\u0142y si\u0119 tak\u017ce t\u0142umaczone na jidysz romanse rycerskie i mieszcza\u0144skie, np. \u201eOpowie\u015b\u0107 o przygodach Teodoryka z Werony\u201d. Pojawia\u0142y si\u0119 tak\u017ce moralitety.<\/p>\n

Z literatury rabinicznej wydawanej w tym okresie mo\u017cna wyodr\u0119bni\u0107 prace apologetyczne i polemiczne. W\u015br\u00f3d polemist\u00f3w w XVI w. zas\u0142yn\u0105\u0142 broni\u0105cy judaizmu Jakub z Be\u0142\u017cyc, znawca literatury rabinicznej, aria\u0144skiej, katolickiej i protestanckiej, polemizuj\u0105cy z Marcinem Czechowiczem, przedstawicielem Braci polskich. Wspomnijmy, \u017ce \u017bydzi mieli do ksi\u0119gi stosunek bardzo osobisty, traktowano je jako pisane z boskiego natchnienia, dlatego gdy przestawa\u0142y nadawa\u0107 si\u0119 do u\u017cytku, chowano je jak kogo\u015b bliskiego.<\/p>\n

Dzie\u0142a zwi\u0105zane z kaba\u0142\u0105 praktyczn\u0105 sta\u0142y si\u0119 popularne m.in. za spraw\u0105 \u017cyj\u0105cego w Palestynie Izaaka Lurii Aszkenazego (1534-1572), kt\u00f3ry przekonywa\u0142, \u017ce kabali\u015bci mog\u0105 oddzia\u0142ywa\u0107 na zjawiska zachodz\u0105ce w przyrodzie i spo\u0142ecze\u0144stwie za pomoc\u0105 magicznej si\u0142y tekstu biblijnego. Najbardziej znanym przedstawicielem tego nurtu w\u015br\u00f3d polskich \u017byd\u00f3w sta\u0142 si\u0119 Jezajasz Horowic z Kazimierza, kt\u00f3ry w pracy Sznej Luchot Habrit<\/em> (Dwie tablice Przymierza<\/em>), wydanej w Krakowie, g\u0142osi\u0142 idee mistycyzmu i ascetyzmu. Jednak czasy popularno\u015bci kaba\u0142y praktycznej w\u015br\u00f3d polskich \u017byd\u00f3w nasta\u0142y dopiero w 2. po\u0142owie XVII w. po kl\u0119skach, jakie spad\u0142y na nich w trakcie powstania Chmielnickiego i potopu szwedzkiego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pierwsz\u0105 w Krakowie licz\u0105c\u0105 si\u0119 uczelni\u0119 talmudyczn\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142 oko\u0142o 1503 r. Jakub Polak. Potrzeby \u017cydowskiego szkolnictwa i nauczania Talmudu spowodowa\u0142y rozw\u00f3j drukarstwa w dawnej Rzeczpospolitej, chocia\u017c jeszcze w drugiej po\u0142owie…<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":22951,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"footnotes":""},"categories":[46],"tags":[],"class_list":["post-22950","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"yoast_head":"\nRozkwit \u017cydowskiego drukarstwa i ksi\u0105\u017cki w dawnej Rzeczpospolitej - Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Rozkwit \u017cydowskiego drukarstwa i ksi\u0105\u017cki w dawnej Rzeczpospolitej - Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Pierwsz\u0105 w Krakowie licz\u0105c\u0105 si\u0119 uczelni\u0119 talmudyczn\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142 oko\u0142o 1503 r. Jakub Polak. Potrzeby \u017cydowskiego szkolnictwa i nauczania Talmudu spowodowa\u0142y rozw\u00f3j drukarstwa w dawnej Rzeczpospolitej, chocia\u017c jeszcze w drugiej po\u0142owie…\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2022-07-02T15:14:05+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/dignitynews.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Haaruch_hakatzar_-_Krakow_1592.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"523\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"560\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Dignity News\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Dignity News\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"4 minuty\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#website\",\"url\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/\",\"name\":\"Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/\",\"url\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/\",\"name\":\"Rozkwit \u017cydowskiego drukarstwa i ksi\u0105\u017cki w dawnej Rzeczpospolitej - Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#website\"},\"datePublished\":\"2022-07-02T15:14:05+00:00\",\"dateModified\":\"2022-07-02T15:14:05+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#\/schema\/person\/0b62b762b8174802fabc81a3ecb1bfcb\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Rozkwit \u017cydowskiego drukarstwa i ksi\u0105\u017cki w dawnej Rzeczpospolitej\"}]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#\/schema\/person\/0b62b762b8174802fabc81a3ecb1bfcb\",\"name\":\"Dignity News\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/97963171a6d9108f8381bbefb1c6b150c445b6ddd9e3077b96c86cf5892c85dc?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/97963171a6d9108f8381bbefb1c6b150c445b6ddd9e3077b96c86cf5892c85dc?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Dignity News\"},\"url\":\"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/author\/mikolaj-palade\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Rozkwit \u017cydowskiego drukarstwa i ksi\u0105\u017cki w dawnej Rzeczpospolitej - Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Rozkwit \u017cydowskiego drukarstwa i ksi\u0105\u017cki w dawnej Rzeczpospolitej - Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu","og_description":"Pierwsz\u0105 w Krakowie licz\u0105c\u0105 si\u0119 uczelni\u0119 talmudyczn\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142 oko\u0142o 1503 r. Jakub Polak. Potrzeby \u017cydowskiego szkolnictwa i nauczania Talmudu spowodowa\u0142y rozw\u00f3j drukarstwa w dawnej Rzeczpospolitej, chocia\u017c jeszcze w drugiej po\u0142owie…","og_url":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/","og_site_name":"Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu","article_published_time":"2022-07-02T15:14:05+00:00","og_image":[{"width":523,"height":560,"url":"https:\/\/dignitynews.eu\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Haaruch_hakatzar_-_Krakow_1592.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Dignity News","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Dignity News","Szacowany czas czytania":"4 minuty"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#website","url":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/","name":"Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/","url":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/","name":"Rozkwit \u017cydowskiego drukarstwa i ksi\u0105\u017cki w dawnej Rzeczpospolitej - Godno\u015b\u0107 - DignityNews.eu","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#website"},"datePublished":"2022-07-02T15:14:05+00:00","dateModified":"2022-07-02T15:14:05+00:00","author":{"@id":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#\/schema\/person\/0b62b762b8174802fabc81a3ecb1bfcb"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/rozkwit-zydowskiego-drukarstwa-i-ksiazki-w-dawnej-rzeczpospolitej\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Rozkwit \u017cydowskiego drukarstwa i ksi\u0105\u017cki w dawnej Rzeczpospolitej"}]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#\/schema\/person\/0b62b762b8174802fabc81a3ecb1bfcb","name":"Dignity News","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/97963171a6d9108f8381bbefb1c6b150c445b6ddd9e3077b96c86cf5892c85dc?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/97963171a6d9108f8381bbefb1c6b150c445b6ddd9e3077b96c86cf5892c85dc?s=96&d=mm&r=g","caption":"Dignity News"},"url":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/author\/mikolaj-palade\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22950","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22950"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22950\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25247,"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22950\/revisions\/25247"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/22951"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22950"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22950"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dignitynews.eu\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22950"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}